‘Lege Wieg/Boş Beşik’ door Muziektheater Hollands Diep

Turks-Nederlandse opera met een Koreaanse noot
Door Pieter Verstraete

Dat de nieuwe opera van Muziektheater Hollands Diep een multicultureel project is, verraadt de dubbele titel al: Boş Beşik oftewel ‘Lege Wieg’. Hij is gebaseerd op een Turks volksverhaal uit het Taurusgebergte en Turken in Nederland herkennen het verhaal misschien van de gelijknamige film uit 1969. Maar aan het verhaal van deze operaversie is heel wat gesleuteld; regisseuse Cilia Hogerzeil heeft gezocht naar een hertaling van het verhaal in een muzikale en visuele taal die culturen samenbrengt.

Reeds eerder dit jaar ging een Nederlandse regisseuse, Lotte De Beer, aan de slag met Turks muzikaal materiaal voor haar Tango Türk aan de Neuköllner Oper in Berlijn, dat in de herfst zal worden hernomen. De keuze van opera is anders niet evident. Turkse opera is dan ook een contradictie in terminis. Ondanks de enorme rijkdom aan klassieke en moderne muziek in Turkije valt die muzikale cultuur slecht te rijmen met de meerstemmige opera. Opera was iets uit het Westen, door Atatürk gebruikt bij zijn moderniseringspolitiek bij de overgang van het Ottomaanse Rijk naar zijn moderne Turkse Republiek.

De Turkse Nederlanders die meewerkten aan Lege Wieg / Boş Beşik stonden er dan ook aanvankelijk onwennig tegenover, maar omdat het de multiculturaliteit wel eens ten goede zou kunnen komen als er eens iets van hun cultuur voor Nederlandse oren werd bewerkt, vonden ze het toch een aantrekkelijk initiatief.

Het verhaal haakt in op vertrouwde thema’s. Een vrouw en een man van verschillende sociale klassen worden verliefd op elkaar, tegen de wil van hun families in. Romeo en Julia is er niets bij, want al gauw verbittert de romantiek door langdurige kinderloosheid. Totdat de vrouw op mysterieuze wijze toch een kind krijgt. Het goddelijk noodlot slaat weer toe wanneer het kind aan het eind wordt weggevoerd naar het rijk der doden. In de film rukt een roofvogel het kind weg, in de opera gaat het er iets minder wreed aan toe: een ietwat houterige witte vogel dwarrelt vanuit de duisternis, en het kind wordt weggedragen door de treurende moeder, Fadime.

De opera geeft meer diepgang dan de film door het verhaal te vertellen vanuit het perspectief van de moeder. Voor Fadime is haar trouwbelofte een weg naar de vrijheid, weg van haar familie, haar zusters voor wie ze als weeskind zorgde, haar verleden. Fadime wordt in deze opera daarom door twee zangeressen vertolkt: Jennifer Claire van der Harst en Caroline Cartens. Zij verbeelden de tweespalt tussen heden en verleden die Fadime verscheurt. Librettiste en kinderboekenschrijfster Anne Vegter smelt daarmee dit in essentie vrouwenverhaal om naar iets wat iedereen kan raken: een verhaal van vele culturen. Een verhaal van verlies, van vertwijfeling én van hoop, waarin elke moeder zich kan herkennen.

Het universele karakter zit hem ook in een interessante toevoeging aan het originele verhaal, dat uit de orale traditie komt van rondtrekkende volksvertellers (aşik). Eigenlijk was het verhaal al sinds zijn ontstaan in de zestiende eeuw aan toevoegingen onderhevig, wat ook een kluwen aan volksliederen heeft opgeleverd. Vegter voegt er in haar libretto de fictieve figuur van de Derman aan toe, de geest van het noodlot (magistraal gestalte gegeven door Arnout Lems). De Derman is een poëtisch-vrije combinatie van de woorden derwisj en sjahman. Zo kon Vegter de mysterieuze geboorte van het kind een dramatische wending geven. De Derman staat voor een magische kracht: hij schenkt Fadime een kind op voorwaarde dat het na zeven jaar van hem is. Het Repelsteel-motief moet het universele beklemtonen. Dat ‘derman’ in het Turks ook nog eens oplossing of medicijn betekent, is een toevalstreffer.

Of deze opera nu een medicijn is voor multiculturele problemen, zou ik niet durven beweren. Wel zie ik dat de makers met de nobelste bedoelingen iets van onze multiculturele samenleving weergeven. Zo werden bij dit project dertig Turkse vrouwen uit Dordrecht betrokken, van wie er acht overbleven. Ze maken deel uit van het vocaal ensemble, dat gecoacht werd bij het zingen van de licht aangepaste Turkse volksliederen door onder anderen de in Duitsland wonende Turkse zangeres Nurhan Uyar.

Men zou zich snel kunnen laten verleiden te geloven dat dit een nieuw soort Turkse opera is. De realiteit is dat de taal hoofdzakelijk Nederlands is en de muziek maar weinig sporen nalaat van de rijke Turkse muziekcultuur. Je zou bijna kunnen stellen dat de keuze van componiste Seung-Ah Oh uit Korea, hoewel ze in de Verenigde Staten en Nederland studeerde, een soort raakpunt tussen Oost en West tracht te bewerkstelligen. Hierdoor ontstaat een soort neutraliteit. In de compositie wordt duidelijk dat achter dit muzikale project toch weer een norm schuilt die de synthese mogelijk maakt. Die norm wordt door taal en in zekere zin ook door vorm bepaald: deze Nederlandse opera grijpt namelijk terug naar een modernistische stijl van Wagneriaanse opera.

De Turkse invloed markeert dan het contrast met de Nederlandse taal en de westerse stijl. Er wordt pas Turks gezongen als een ontoegankelijk verleden of een andere wereld aan het woord komen, zoals bij monde van de klaagvrouw (briljant door Uyar vormgegeven). Zij verbeeldt de onstuitbare kracht van het klagen, een traditie uit de Oudheid die in oosterse culturen nog her en der bestaat. De hoekige choreografie van het koor (door Jan Stroeve) verraadt dan weer een Nederlandse visie op Turkse volksdans. Een leuk weetje is dat de Turks-Nederlandse vrouwen er in het begin kennelijk moeite mee hadden zulke ‘onvrouwelijke’ bewegingen te maken. De Turkse eigenheid moet echter verder inboeten aan de uniformering van het koor, dat met blauwgroene gewaden en hoofddoeken (van de hand van Ineke Vink) een andere, niet-westerse gemeenschap verbeeldt. In hun abstractie zinspelen choreografie en kostuums zo op stereotype beelden van een Turkse dorpsgemeenschap, met de Nederlandse blik als norm.

Ook de muziek ligt toch erg in een klassiek idioom, met instrumenten als cello, contrabas, accordeon, fluit en slagwerk. Er is in de partituur weinig terug te vinden van de originele Turkse muziek met haar specifieke muziekinstrumenten (sas, ud) en toonaarden met vele micro- en semitonen. Sueng-Ah’s compositie zou invloeden van de Grieks-Franse componist Xenakis hebben, wiens compositie Oresteia in 2005 reeds door Muziektheater Hollands Diep werd uitgevoerd. Na afloop van Lege Wieg / Boş Beşik hoorde ik iemand zeggen: ‘Het klonk erg Koreaans.’ Maar eigenlijk was het toch veel eerder een Koreaanse visie op het westerse muziekdrama. Ironisch, en enigszins jammer, is dat de westerse compositiestijl ook het verhaal van zijn culturele context ‘bevrijdt’.

Daardoor heeft zelfs de Nederlandse Turk geen directe toegang meer tot de oorspronkelijke thematiek, die zwaar bewerkt is in het Nederlandse libretto en de Koreaanse compositie. Des te meer zou deze afstand momenten van herinnering en nostalgie kunnen voeden bij de Turkse gemeenschap. Men spreekt dan in het Turks van hüzünlü, een gevoel doordrongen van weemoed, dat de Turken waar ook ter wereld met elkaar en het moederland verbindt. De Nederlander staat daar buiten, hoe de opera hem ook zou kunnen raken. Het hüzün-gevoel heeft dan ook alles te maken met een gedeeld verleden, dat verloren en toch nauw aanwezig is in de tegenwoordige tijd. En dat is nu juist het precaire punt in een multiculturele ontmoeting als deze: de makers blijken ervan uit te gaan dat convergentie mogelijk is en dat we moeten streven naar iets wat beide gemeenschappen kunnen delen. Maar er gaat altijd iets verloren in een hertaling. En het is juist dit verlies dat deze opera zo opmerkelijk maakt.

TM juni
Opera // Lege Wieg / Boş Beşik door Muziektheater Hollands Diep (coproductie VocaalLAB Nederland) // Het Energiehuis Dordrecht // 18 april 2010

turkeuropera.blogspot.com

Dit bericht werd geplaatst in Opera en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s